• Sidney Gilroy

Vleis Visagie is ʼn man wat nie nonsies vat nie. Berta weet dit. Hy het dan vir haar gesê hy sal na die lugdraad op die dak kyk.

Sy hou aan karring.

Vleis rus sy oë op die agtertuin terwyl hy sy bene uitstrek sodat sy hakskene oor die valerige plaveisel skuur. Hy buig sy kop na agter, probeer die lugdraad van hier af sien.

Met die televisie se beeld is daar niks fout nie.

As sy ken sak, swaai die wêreld voor sy oë. Venterstraat 13 lyk maar saai. Die grasperk is meer grond as gras, onder die peerboom sweef muggies en van hier af kan hy sien dat die gat in die betonheining aan die agterkant van die erf groter geword het.

Dalk is Berta reg.

Hy dink vir ʼn rukkie terwyl hy sy bier afsluk. Berta se gat. Dis sy rusdag.

Basta daarmee!

Sy soek net skoor. Sy dink allerhande takies vir hom uit: die teëls in haar badkamer is gekraak, dit moet vervang word; die kamerdeur haak teen die mat, dit moet geskuur word; die oond se temperatuur lol, daarna moet gekyk word; die Opel hakkel teen die bulte uit, die kar moet versien word; die hond lyk oes, hy moet gebad word; die gras in die voortuin is te lank, dit moet gesny word.

Altyd iets.

Áltyd iets met Berta.

Hy laat amper die blikkie val toe sy hy haar stem hard en duidelik hoor.

“Sit regop,” beveel Berta. Sy hang deur die kombuisvenster.

Hy gluur haar aan, skuif dan teensinnige sy gewig sodat die draadstoel waarop hy sit se raam gevaarlik kant toe hel. Dan trek sy haar kop terug tot agter die gaasgordyn.

Hy hoor haar in die kombuis werk. Skielik verskyn Berta se voorarm deur die oop venster.

“Soek jy nog ʼn bier?” vra sy met ʼn frons terwyl die groentemessie in haar hand na hom wys.

“Nee.”

Haar oë gly oor die gevrekte potplante en die braaier wat al swart geroes is voordat sy weer agter die gaas verdwyn.

Hy wag tot hy Bisto in die lug ruik. As Sewende Laan se kenwysie van die gang af teem, haal hy die versteekte bierblikke van onder sy stoel uit.

Die bier is warm. Hy drink vinnig daaraan.

Berta het die televisie se klank opwaarts gestel. Vasgenael deur iemand anderste se drama. Die bure moet saamluister. Dis elke aand se storie. Sý mag rus.

Sy kop draai effe toe hy die tin verfrommel. Op sy skoot lê daar nou drie leë blikkies. Berta hou nie daarvan as hy drink nie. Sy hou telling van die kas in die garage. Hy sal plan moet sien. Hy is al drie biere verby sy kwota van vier-per-dag wat sy vrou vir hom gestel het. Sy sal die karkasse in die asblik sien.

Vleis kyk weer agterdeur toe en as hy seker is - klits hy die blikkies met ʼn uithaler maneuver na bo.

“Doef, doef, daf!” land dit op die dak.

Meteens vervaag die televisie se klank. Hy luister of Berta in aantog is. Voëltjies tjirp. Besies gons. Iewers protesteer ʼn kar se uitlaatpyp. Vleis rus sy arms op die dun draad wat die stoel se armleunings opmaak, boog sy rug sodat sy boepens nou in kompetisie is met sy pankop vir die hoogste piek in die agtererf. Van uit die buurman se tuin roep ʼn hadida.

Hy hoor nie vir Berta nie.

Hy gaan nie haar nonsies vat nie. Laat sy vrou nou nét iets sê.

Iets ritsel agter die kombuis se gordyne. Is dit sy? Hy sit homself regop. Dan redekawel Hilda en Matrone weer kliphard in die voorkamer.

Ingenome strek hy vir die laaste bierblikke, dié keer van agter die potplant.


Maandagoggend begin soos enige ander. Met ʼn skuwe groetery sien hulle mekaar af en dan is Vleis op roete na sy dagtaak: blokman by ʼn slaghuis.

Sy lewe is eintlik perfek. Berta hou vir hom huis. Die kinders is almal op universiteit.

Meeste namiddae vind hy Venterstraat nes hy hom vanmore gelos het. Dis net Berta wat karring.

Vandag is nie anders nie.

Terwyl Vleis die hek se drade wikkel (die battery is sekerlik weer pap), betrag hy Venterstraat 13 se dak. Hy moet sy oë op ʼn skreef trek want die son glim van die geute af waar die verf tot op die metaal afskilfer. Die lugdraad rank die lug in op soos ʼn N.G.-kerktoring; pylreguit op pad na die hemel.

Skeef se voet.

Hy loer weer opwaarts as hy die voordeur haal.

Nou lyk dit anders; dalk lê die lugdraad bietjie duskant toe.

Dinsdag tot Donderdag is eenders.

“Die mat haak.”

“Die motor van die hek het gaan staan.”

“Die Opel stotter.”

Die donderse lugdraad hang skeef. Teen Vrydagaand is Berta se lysie armlank. Dit. Dat. Dít. Dát. Hulle braai. Hy drink. Sy vrou gaan slaap voor die film op E-tv wys.


Saterdag staan Berta vroeg op. Hy hoor haar voetstappe in die gang verby sy kamer kom. Hy vind haar in die sitkamer.

“Het jy gehoor hoe raas die garagedeur?” vra sy tussendeur breisteke.

Daar lê al ʼn lagie room bo-op sy koffie. Hy het nog nie eers die slaap uit sy oë gevee nie.

“Het jy dit gehoor? As die wind waai kan ek nie slaap nie, so raas die ding.”

“Niks gehoor nie.” antwoord hy terwyl hy aan die koue koffie teug.

Sy snuif eers, volg ʼn paar stappe in die patroonboek op haar skoot. Tik-tik-tak. Tik-tik-tak sing die breipenne soos Berta die rooi wol oorhaal.

Hy wil vir die televisie se beheerder mik, maar haar tong spring hom voor.

“Die springveer is klaar,” Kug. “Jy moet dit vervang. Die garagedeure is hoeka jare oud.”

“Die garagedeur werk nie met springvere nie.”

“Wel, iéts is gedaan. Ek kan nie so lewe met die garagedeur wat ten hemele skree as jy net durf die knoppie druk nie.” praat Berta die televisie dood.

Tik-tik-tak. Tik-tik-tak.

“Ek sal spookpis op die gears spuit.”

“Die loopvlak is ook vuil. Die wind sal sand daarin waai.”

Tik-tik-tak. Tik-tik-tak.

“Ek sal met die tuinslang spuit… ”

Sugtend kom sy orent.

“Nog koffie?”

Vleis kyk vir die leë koppie in sy hand.

“Ja.”


Sondagoggend, voor kerk, los Berta vir hom ʼn nota langs die ketel.


“Onthou die garagedeur. Die Opel se remme moet gebloei word. Sit asseblief ʼn nuwe lem in die grassnyer. Die stort in my badkamer se warm water neem te lank. Iets drup in die spens teen die muur af. Ek vermoed die batterye van my afstandbeheerder is gedaan. Sal jy kyk? Lief jou. xxx.”


Hy doen vir die res van die dag niks nie. Verbasend, sê Berta nie ʼn woord daaroor nie.

Iets verander. Sy vrou verander. Eers teen die volgende Vrydagaand kom Vleis dit agter. Dit bekruip hom. Dalk was dit die Dinsdag toe hy terloops in die garage was en nie die garagedeur hoor gil het met die oopgaanslag nie. Dalk Woensdagaand as hy oplet hoedat Berta ʼn splinternuwe afstandbeheerder uit haar handsak grou. Miskien was dit vanoggend. Toe sy nie vir hom koffie gemaak het nie. Nou sit hy en peins. Die toiletpapier in sy badkamer het opgeraak. Berta ruil dit gewoonlik.

Vleis waggel met sy broek om sy bobene in die gang af. Berta is besig met wie-weet-wat in die kombuis. Haar badkamerdeur staan oop. Binnekant ruik dit na rooswater en lyk dit na ʼn bazaartafel: pure tierlantyntjies.

Hy kan netsowel hier klaarmaak, besluit hy. Terwyl hy op Berta se troon sit, verkyk hy homself aan die kleurskakering om hom: iets tussen boerpampoen se binnekant en appelkose wat ryp hang. Sy vrou se kamer en badkamer sien haas anders daarna uit as syne. Die beddegoed en badkamerstel pas. Daar is bloedrooi sigsagstikwerk in die oortreksels. Berta se handewerk. Dit herinner Vleis aan hul kamer van ouds.

Nou slaap hulle apart.

Vleis kyk verder. Op die spoelbak staan ʼn Barbie-pop in ʼn rok wat ook Berta se handewerk is. Barbie lyk asof sy trou. Dan die stort – vol van seep, sjampoes, stekelborsels, sponsies en ʼn matjie met knoppies daarin. So pienk soos Barbie se rok. Die badkamer ruik na Berta. As hy uiteindelik opstaan, vang sy oog die enkele foto teen die muur. Dis hul troufoto. Hy kan nie onthou wanneer laas hy dit gesien het nie. Hy voel skuldig as hy onthou dat sy oor haar stort gekla het. Dit raak winter, die warm water neuk, het sy gesê.

Hy pas homself in die klein vierkant, torring aan die kraan, draai die kop derwaarts sodat die straal teen die muur sal spuit, hou sy hand onder die water, pluk dit terstond terug. Het Berta dan gejok? Die water brand hom dan so warm is dit?

Draai toe die kraan. Draai oop die kraan. Voel weer.

Kokende water!

Iets is nie reg nie.

As hy verby sy kamer trek, pluk hy sy slaaphemp oor sy kop. Buitekant steek klippies en verdorde klitse teen sy voetsole. Met sy rug teen die verste heining en sy arm uitgestrek, lig Vleis sy duim om die lugdraad op die dak te vind. Sy mond val oop.

So reguit soos sy vinger.

Verbeel hy homself? Hy het dit dan self gesien. Dit ding hét laas week skeefgehang. Uitasem bereik Vleis die voorstoep. Hy tree terug. Wragtag! So reguit soos ʼn streep.

Iemand was op sy dak!

Met iets tussen verdwaas en verbaas tussen sy ribbes, kyk Vleis om hom rond. Die grasperk is perfek gesny. Iemand krap in sy slaai, hy moet bevestiging kry, maar hoe? Die grassnyer! Berta het gekla dat die lem stomp is. Vleis maak korte mate van die afstand, bars deur die garage se sydeur, dop die werktuig om, gly sy vinger oor die snykant. Vlymskerp!

“Bliep!” skree die garagedeur se alarm.

“Ek gaan winkel toe, kort jy iets?” verskyn Berta van uit die niet. Sy stap rustig tot by die Opel.

“Uhm” antwoord Vleis haar.

Tjoepstil rol die garagedeur op.

“Vleis?” vra Berta, die Opel se handvatsel in haar hand. “Kort jy iets, moet ek vir jou bier koop?”

“Uhm.”

“Bier, is jou bier klaar?” en sy skud haar kop vir hom.

Vleis voel verlore. Berta se hare is gedoen. Sy dra lipstiffie. Die rok moet nuut wees. Hy kan sweer hy ruik Red Door.

“Ek het nie tyd om vir jou te wag nie, Vleis! Ek moet terugkom, daar droog beskuit in die oond.” Sy klim agter die stuur in, klap die deur toe, sluit die enjin aan, sit die motor in trurat, die hek gly agter haar oop.

Die oliekol onder die kar is skoonveld. Dis net grys sement wat hom terugstaar.

Oopmond kyk Vleis haar agterna en dan besef hy: die Opel. Weg is die stowerige laag en die kat se pootmerke op die enjinkap. Iemand het die kar gewas!

“Berta, wag!” Hy moet hardloop om haar in te haal. Benoud, klap Vleis op die dak. “Wag, Vroumens, wag!” skree hy op haar.

Hulle staan in die straat. Berta rol die ruit af. Vleis voel verleë. Duiselig ook. Die lugleegte tussen hulle voel so groot soos sterrestelsels.

“Wat is dit met jou?” frons sy vir hom.

“Die… die Opel.” Hy wys na die kar.

“Ek gaan net gou winkel toe.” en sy vat liggies aan sy arm wat hy by die deur invou asof hy haar daarmee wil stuit.

Afwagting, paniek en vrees klop in sy harsings. Berta blyk onbewus, vir ʼn oomblik staar hulle net vir mekaar.

“Die Opel se olie, die remme… ek moet nog die ding vir jou bloei!”

Sy vrou kyk na haar hande, haar oë rus op haar trouring, haar stem sag toe sy praat.

“Jy kan dit Sondag doen, Vleisie. Ek is nou terug.” Berta trek weg, verdwyn straataf.

“Oukei.” antwoord Vleis verwese aan niemand nie.

Hy dwaal doelloos in die huis rond. Uiteindelik sluimer hy op Berta se bed in.


Dit voel soos ure voordat Berta terugkom. Hy sorg dat hy Midas oop kry. Voor die son die volgende oggend opkom, het Vleis die Opel op blokke. Berta kyk hom eers skeef, maar dan begin sy koffie aandra. Hy werk aan Berta se kar totdat elke kneukel van sy vet vingers se velle aan toiinkies hang. Hy vee die bloed en sweet aan sy oorpak af voordat hy verder werk. Met tye let hy Berta se enkels van onder die Opel op. Sy kom kyk wat hy aanvang: Elke pypie word nagegaan. Elke bout losgewikkel, geïnspekteer, teruggedraai en weereens bekyk. Elke vonkprop word vervang, so ook die battery, die waterpomp, die briekskoene, die kabels van die remme word verstyf, die bande geroteer, die verkoelingstelsel nagegaan, die vere verstel, die kopligte én remligte vervang en helaas, word die Opel gewas, gedroog, met poleermiddel ingevryf en die vensters met koerantpapier en blouspiritus deurskyn gemaak. Vleis kruip weer onder die kar in.

Teen skemertyd wurm Vleis homself van onder die kar uit. By die uitlaatpyp roep hy halt aan sy uittog; dit is donker, sy oë kan vir hom jok – maar Vleis kan sweer dat hy die begin van ʼn gat in die uitlaatpyp sien posvat. Hy vat daaraan, rol die roes tussen sy vingerpunte, rek sy nek om dit van nader te bekyk. Dit kan vuilheid ook wees. Hy sukkel om te sien, miskien as hy die domkrag effe laat sak. Vleis strek vir die domkrag, vat-vat voel hy vir die handvatsel waarmee hy die kar met millimeters sal laat sak. Dan vind sy vingers dit.

“DOEF!” val die Opel met sy volle gewig op Vleis neer.


Hy snork homself wakker. Die straatlig skyn in sy oë. ʼn Muskiet zoem om sy kop. Die huis is stom, die televisiestel afgeskakel. Waar is hy?

As hy homself omrol, sien hy haar silhoeëtte in die donker. Hy moes hier in haar bed aan die slaap geraak het.

“Berta, Berta” fluister hy.

Dan harder.

“Berta!”

“Vleis?” antwoord sy hom amper onhoorbaar.

“Het ek die Opel gediens?”

“Wat?” mompel sy.

“Die Opel! Het ek hom toe ooit gediens?”

“Nee. Jy het nie,” antwoord sy met ʼn gaap. “Dis nou eers Saterdag, Vleisie.”

“Ek dink ek het ʼn nagmerrie gehad.”

Berta bly lê. Staties.

Buitekant sing die krieke.

“Berta?”

“Ja?”

“Wat sal jy eendag op my grafsteen laat skryf?”

“Wat bedoel jy?” en sy gaap ʼn lang gaap.

“As ek sou sterf, hoe sal my grafsteen lyk?”

Sy kom skielik orent, pluk aan die bedlamp. Sagte lig vloed haar aansien.

“Vleis Visagie! Waarvan praat jy? Wat bedoel jy sterf? Wil jy doodgaan?”

“Nee, nee. Antwoord my net. Dit is belangrik. Wat sal op my grafsteen staan?”

Sy sug. Vryf haar ooglede, rus haar hande op haar skoot terwyl sy dink. Dan draai sy na hom.

“Hier rus ʼn… ʼn…” en sy streel sy voorarm.

“Ja?”

“Man, Vleis, ek dink! Hier rus ʼn… ʼn…”

“ʼn Luigat?”

Tsk, klap sy haar tong vir hom en sy voorarm met haar hand ook.

“Hier rus ʼn eggenoot en ʼn sielsgenoot. Vleis Visagie. Die liefde van my lewe. My man.”

  • Sidney Gilroy

Na haar begrafnis was daar dae wat ek ook my kop wou wegblaas.

In die voorportaal van die huis wat ons gedeel het, in die muwwe skemer voor die spieël wat al vergeel het, soek ek meermale na die presiese sneller in die beeld wat vir my terugstaar; ek is nou veel ouer, maar dieselfde trekke as destyds het gebly. ’n Ongetemde baard, ’n hangerigheid in my skouerknoppe, my heupbeen wat skuins met my voete belyn, die skopgrawe langs my sye wat as hande dien. My klere skiwwerig en verflenterd. My somtotaal is bruusk, dalk selfs barbaars.

Oor hoe ek lyk?

Nee. Sy was nie nét fisies gevat nie. Ek onthou haar hande wat papawerblomme vertroetel waar sy haarself tussen die opskiet langs die spruit neervly, of haar glimlag wanneer lammers melkbottels uit haar hande stoei – hoe sy wegstap tot anderkant die kliprantjies as ons osse na die slagpale lei. Later bewerk sy die vleis soos ’n voorslag. Fyngevat, maar nie fyngevoelig nie.

Wat was dit dan wat haar na daai desperate bevryding laat gryp het en hoe lank kan ’n enkele namiddag by ’n mens spook?

Hy moes ’n ruk daar gestaan het, want toe die diep bariton van die voorman se stem deur die stilte sny, het hy alreeds tyd gehad om sy hoed af te haal en die bondel sleutels uit sy sak te vroetel.

“Al die werktuie is weggebêre.” Hy hou verskonend die bossie na my toe uit.

“Sit neer op die tafel,” beduie ek in die wegloop. “Sien jou môreoggend, Jakob.”

Dan neem die huis weer sy stilswye op.

So alleen op die plaas, dink ek later as ek na die plafon staar. Iewers roep ’n patrys. ’n Kalf balk vir sy ma. Die seisoene hou pligsgetrou by hul marsjeerorde. Dit beteken deesdae vir my min. Die herfs kom maar saam met die son se flouer strale oor die rantjies aangekruip en die lente se aankoms word maar aangekondig deur die groen spriete wat deur die omgedopte sooie na bo reik.

Hoe gebeur dit dat één middag die dae en weke en maande aaneen kan laat smelt tot daar naderhand net jare agter jou oorbly? Ons ploeg. Ons saai. Die ooie lam. Die vrugtebome bot. Alles vermeerder, word oud, sterf af, word weer gebore. Is dit my lot ook? Om, soos die res, afgeslyt, omgedolwe en verskrompel te word. Die werktuie gaan nie vir altyd hou nie. Ek ook nie. Ek is alreeds oud: ’n keep skei my wenkbroue wat nou grys vertoon en my voorarms wys rimpels en lewervlekke soos dorpe op padkaarte. My oë het verswak, my rug boog en dele van my wat eens soepel was, het verstyf.

Dit het alles gebeur op die maat van die swaaiarms van die groot klok in die voorhuis. Die een langs die spieël waarin ek na haar soek. Na ’n antwoord soek. Asof iemand van uit die donker hoeke na vore sal tree om my te groet nes ek die laaste stof en die modder en die ghries en die bloed en die stront van die dag se taak van my hande skud.

Natuurlik groet niemand my nie, want sy is weg.

Ek droom van haar. Weer.

Daardie middag was ook maar soos enige ander: die werkers het my by die trekker ingewag, die melk was alreeds in die stoor gekan, hooi op ’n vurk gelaai, sout en lek op die laaikant van waens, ’n voorloper gestuur om die Afrikaners te vind.

En toe: die bediende wat skreeuend oor grasveld snol.

Ek kan nie uitmaak wat sy sê nie; sy hou haar hande voor haar mond. Slegte nuus? Beslis. Rooijakkals? Muskeljaatkat? ’n Kind wat geval het? ’n Werker wat homself beseer het? ’n Adder by die agterdeur. Brand! Maar, nee.

“Die mies! Die mies! Die mies!”

Geen verduideliking nie.

Sy was weg.

Net die stilte bly vir my oor en met tyd word die wêreld vir my stom. In die skeure van die klowe en oor die ooptes van die blou lug, waar die stroompie onder die wilgers kartel en bo die graan wat geil staan en waarom die valkies sweefhang, en selfs onder die besies se alewige gegons hoor ek naderhand niks meer nie.

As ek die plaas verkoop en dorp toe trek, val ’n juk van my skouers af, dink ek.

Toe nie.

Die dorpshuis was smal en nougeset. Dit vat nie lank voordat ek na die wye gange van die huis met sy kraakvloere verlang nie. Selfs die voorstoep wat soos 'n verhoog wag vir die sandsteenkoppe en omgedolwe lande of skeefgewaaide peperbome spook in my drome by my.

Hier was net strate en huise en karre en mense.

En, natuurlik: sy bly nie op die plaas agter nie.

Ek verbeel haar oral.

Soms is dit die murmurering van die waterpype deur die dun mure. Soms die vreemde klanke wat ek nie aan die televisiestel kan toeskryf nie. Soms het my eie gedagtes klank in my ore geword. Ek begin ’n stem te hoor. Dalk sy?

Ek het vir haar vlietende spieëlbeeld in blink oppervlakke gesoek of haar silhoeëtte in die skadu’s probeer uitwys, maar ook hier op die dorp het ek gevind: sy was weg. Dit was net haar stem. Het ek haar dan verbeel? het ek verdwaas gewonder. Ek kon sweer sy rig woorde aan my van anderkant die doodsmuur.

“Jy hoort nie hier nie. Kom weg.” Of: “Hoekom luister jy nie na my nie?”

Ek redekawel met haar.

“Het ek mal geword?” vra ek.

“Nee.”

“Hoekom het jy dit destyds gedoen?”

“Dit maak nie nou meer saak nie.”

“Wat soek jy hier, wat soek jy van my af?”

“Ek gee vir jou om. Jy hoort nie hier nie. Jy moet wegkom.”

“Waarheen? Ek kan nie net swerf nie!”

“Jy moet hier wegkom.”

“Ek is oud en kranklik. My lewe is gedaan. Vir wat sal ek iewers heen foeter?”

“Jy moet hier wegkom.”

“Ek is bang.”

“Ek weet.”

“Waarheen sal ek gaan?”

“Enige plek, net nie hier nie.

Sy hou nie op nie. Uiteindelik koop ek ’n Volkswagen wat soos ’n padda lyk en boks die nerfies klere en die paar besittings wat ek naby aan my skat op die agterste sitplek. Die gordyne los ek dig. Die voor- en agterdeur gesluit. Padkos in foelie gevou.

As Merriespruit, en later Virginia, in my truspieëltjie wuif, dink ek vir ’n oomblik dat ek die plek geensins sal mis nie. Haar stem vervaag met die kilometers.

Dit is Februariemaand 1994; daar is verandering in die lug. Afwagting en senuknope ook.

Nie vir my nie. As ek deur Winburg ry, draai ek die ruit af. Ek voel meteens vry.

Jakkalsfontein. Marquard. Clocolan. Sandsteenkerke, wye strate, sipresse en aalwynbome, mielielande, langstertflappe. Ficksburg waar ek stop.

Waarheen nou?

Die dorp het vaal strate, groen akkerbome, huise van klip, banke, winkels en pap heinings.

Ek staan verdwaald terwyl die joggie die tenk opvul.

“Gaan oom see toe?” vra hy.

“Dalk,” antwoord ek ietwat nors.

“Bly net op Hospitaalstraat, Oom. Hy vat jou reguit uit die dorp uit en dan hou jy op die R26 tot in Bethlehem, daarna Harrismith,” gee hy raad sonder dat ek vra.

Die see. Wanneer laas het ek die see gesien? Hét ek ooit?

“Watter rigting nadat ek Harrismith bereik?”

“Regs op die N3, Oom. Hy vat jou tot in Durban. Of oom kan verby Sterkfonteindam ry, daar is ook ’n pad wat see toe gaan.”

Hospitaalstraat vind ek met gemak. Op die buitewyke van die dorp moet ek uitswaai; daar dwaal ’n hond in die pad. ’n Patetiese dingetjie met stekelhare en ’n grys baard om haar snoet. Vermaerd. Snuffelend oor die teer vir iets om te aas. Haar bakore spring orent en sy benader my met geboë kop as ek uitklim en op my hurke vir haar wys dat sy moet kom.

Ek dra haar tot op die skouer van die pad. Die Webley lê onder die voorste sitplek. Ek kan haar nie laat ly nie. Senuagtig lek sy aan my hand, asof sy weet wat agter my yl hare, blougekringde oë en geplooide voorkop aangaan. Haar tong is vleespienk en klewerig. Sy moet dors wees. As ek die bottel water in die kar gaan haal, dink ek weer aan die Webley. Daar is vyf van die ses koeëls oor.

Sy drink gulsig uit my gebakte hande. Lek weer oor my duime en beduie dan met haar poot. Sy wil opgetel word. Ek kyk haar oor, weeg my opsies. Vlooie, beslis. Siek, dalk. Sy kort ’n bad. Kos ook. Die rewolwer sal ’n gat dwarsdeur haar skiet, mits daar enigsins iets van haar sal oorbly.

’n Lorrie snel verby. Sy krimp ineen; glip uit my hande en skiet verward in ’n rigting. Ek keer haar net betyds.

Die verbeelde karkas is vir my té bekend. Ek laai haar op.

Vir eers krul sy in die voetholte van die passasierskant; beloer my sylangs. Die konstante geluier van die Volkswagen se enjin en die lang, reguit paaie sus haar mettertyd aan die slaap. By Oliviershoekpas begin die pad te kronkel en te val. Sy spring tot op die leersitplek. Met ’n tong wat skeef hang, bespied sy die wêreld. Dennebome, bergvarings, rotshange, kronkelende afdraaipaadjies, trokke en toeriste vlieg haar verby. Met tye kyk sy my vlugtig aan.

In die laaglande, duskant Bergville, stop ek by ’n sementtafeltjie wat tussen twee bloekombome geplant is. Ek swaai die deur oop. Sy bly sit. Ek eet van die padkos en voer vir haar morsels. Sy gryp dit vinnig uit my hand uit, sluk dit sonder om te kou.

As ons vertrek, laat ek die ruite op ’n skreef afsak.

Op ’n stadium kruis die pad met die nasionale roete na die Indiese Oseaan. Reguit aan is die slagvelde van die Natalse Middelland. Ladysmith. Spioenkop. Bloedrivier.

“Watter pad sal ons kies, Nooi?” vra ek haar.

Ek skrik toe ek my eie stem hoor. Voel verspot ook.

Dan spring sy tot op my knieg en lek my in my gesig.

Ons het lank by die kruising gesit.

Die aand slaap ons in ’n gastehuis in Colenso. Ek smokkel vir Nooi by my kamer in. Ek moet haar daarna by elke stopplek uittel en saamdra; sy klim nie vanself uit nie en nog minder volg sy my, maar in my arms protesteer sy ook nie.

Van Kranskop af volg ons die R74 wat saam met die Tugelarivier slinger tot ons by KwaDukuza uitspoel. Ek bel vooruit vir slaapplek.

Ons bereik ons bestemming saam met die son se laaste strale wat oor die Amatikulu-riviermond val. Die vet rivier kronkel tussendeur die Middelland van Natal tot waar dit onderdeur die melkhoutbome tot in die warm Indiese Oseaan uitvloei. Soos ’n luislang wat in die suikerriet wegkruip, sal jy van die rivier bewus wees net as jy van hom weet. Klam seelug klou aan my boarms. Sy kyk bekommerd toe ons deur die ruigte van die beboste duine tonnel. Dit is vir haar ook vreemd.

“Toemaar, toemaar, ons is amper daar ...” paai ek haar.

Tussen die wildepiesangbome en seepbessies voel dit nog meer bedruk. Op plekke verdwyn die son heeltemal. Die klammigheid wat aan my kleef, voel nou ongemaklik. Diep binne die woud bring ek die Kewer tot stilstand. Wanneer ek uitklim begroet die ritmiese breek van die branders ons.

’n Wag kom verwelkom ons en beduie na ’n tent wat net-net deur die broodbome gesien kan word. Loopvlakke van hout hang soos oerbrûe tussen die tente en die braaiplekke en ook na ons slaapplek toe. Die planke is klam met mos op die stutpale.

“Toemaar, toemaar, alles sal reg wees … ” praat ek met die bewende bondeltjie in my arms.

Die tent kyk oor die rivier uit.

Die wag trek aan die vensters se ritssluiers en pluk-pluk aan die beddegoed. Binnekant ruik dit na warm plastiek, modder en vis. Twee enkelbeddens word deur ’n riettafeltjie geskei. Gaas hang in slierte oor die beddens. Daar is nie veel te siene nie. Ek plaas met versigtigheid vir Nooi neer. Sy snuif aan als.

Terug by die Kewer begin ek aflaai en uitdra. Ek huiwer vir ’n oomblik, maar dan versteek ek tog die Webley onder my hemp.

Die tent is leeg toe ek met die laaste pakkasie deur die flap tree.

Angs omvou my. Al roepend soek ek oor die loopvlakke en naderhand in die woud en langs die rivier ook af. Ek soek al teen die strand af. Ure later sink die ooglopende by my in.

Nooi is weg en skielik kan ek die woede binne my nie meer onder prop hou nie.

Ek begin te tjank.

Ek is simpel. ’n Sewentigjarige man wat oor die helfte van die land gereis het om op ’n strand te kom ween oor ’n brak wat hy skaars ken.

Terug in die tent vind ek die Webley waar ek dit in haas neergesmyt het.

Is dit hoe dit vir my ook moet eindig?

Dan hoor ek haar weer; bo die gesuis van die massas water en die golwe wat teen die swart rotse klots: ’n gekef van agter die bome wat oor die gras en sand en die golwe na my toe aangehardloop kom.

  • Sidney Gilroy

Dis bliksems koud vanoggend, dink Herklaas toe hy die tuinhekkie agter hom toetrek. Hy trek sy keps laag oor sy oë wanneer hy verby die groot vensters van Missus Torres se herehuis stap. Toe hulle voordeur klap, sou sy op haar krukke na die naaste venster gesukkel het om te kyk. Missus Torres hou die krakerige deur van die buitekamer waarin hy en Me’kie woon soos ʼn valk dop.

Daar is ander redes waarom sy kyk ook. Hy en Me’kie skuld haar nog laas maand se rent, maar die landlord moet maar wag totdat sy pensioen goedgekeur word deur die goewerment. Hy en Me’kie kom skaars uit op haar karige geldjies. Missus Torres het darem die oubaas se geld wat sy kan gebruik. Hoe dan anders kry daai katedraal met sy blink gepoleerde vloere elke herfs nuwe gordyne, dink hy toe hy die sente aftel vir die bus drywer.

Terwyl hy saam met die ander passasiers heen en weer wieg soos die bus van bo teen die berg tot onder in die stad teen die nat strate afsypel, dink Herklaas aan die vele gate wat Me’kie se pensioen dié maand moet stop. Die bloekomolie vir haar bors is bo aan die lys. Hy slaap niks as Me’kie so lê en hyg na haar asem in die nag nie. Al trek daai rugstring van haar ook hoé skeef, en daarmee saam haar longe, sal sy tog nooit die rokery los nie. Twee bottels bloekomolie. Dalk drie. Laat hy haar rug kan insmeer. Sommer haar borsbeen ook. Dis soveel vir hom as vir haar. Niemand tel ʼn man met leep oë by die hardewarewinkel op vir stukwerk nie.

In sy kop maak hy somme terwyl die bus se wiele die teerpad opeet. Hy het die nodige eetgoedjies soos stysel, soppoeier en eiers afgetrek van die bedrag wat oorbly van dít wat in die rekening inbetaal is. Die SMS van die bank kom klokslag net ná twaalfuur op die vyf-en-twintigste van elke maand. Dis darem een ding, dink Herklaas terwyl hy kyk hoe die mense voor die bus maal in hul hordes; die goewerment is op hul plek en betyds. Nog elke maand verskyn die geld vir Me’kie se pensioen stiptelik.

Na hy voorsorg getref het vir die bloekomolie, die seep en geld vir ʼn faks en dalk ʼn oproep om die gedoente met sý pensioen uitgesorteer te kry, bly daar darem vyf en tagtig rand oor. Soos gewoonlik, sal hy die hele bedrag op een slag uit die ATM ontrek. Dit wat oorbly, sal hy wegbêre in die boonste sak van sy flenterbaadjie wat agter die voordeur hang. Somtyds groei die pakkie note as hy stukwerk kry. Soms verdwyn dit alles voor die eerste dag van die nuwe maand.

Die ry by die bank kronkel al om die hoek. Mense van alle kleure en fatsoene wag geduldig hul beurt af vir die twee elektroniese masjiene wat onbehoudend geld uitspoeg. Die voorpante van sy trui is papnat met motreën teen die tyd dat die mense voor hom slegs vyf of ses tel.

Dan is dit sy beurt.

Sy vingers pyn eintlik van die koue, dink hy, toe hy die pinkode insleutel. Vir ʼn oomblik aarsel die blink liggies van die masjien. Dan verskyn die skerm wat hy herken. Hoeveel geld wil jy trek, vra die masjien. Outomaties druk hy die “Ander” knoppie teen die skerm se sykant. Die bedrag van Me’kie se pensioen is mos so ʼn ongelyke syfer. Hy moet die nommers presies insleutel om op een slag álles te kan ontrek.

Sy hart bokspring toe hy die opsie aan die oorkant van die skerm met geluk raaksien. Herklaas knip sy oë terwyl sy vinger steeds bo die “Eie Bedrag” knoppie hang. Dit kan mos nie wees nie. Hy buk af, om só die skerm van nader te bekyk. Waaragtig; daar onder aan die skerm wys die maksimum bedrag wat hy kan trek as ʼn volle drie duisend rand!

Skielik voel sy mond droog. Drieduisend?

Vinnig druk Herklaas op die maksimum opsie.

Hy kan sy hart in sy ore hoor klop. Senuagtig kyk hy om na waar die persoon in die ry agter hom besig is om haar voet ongeduldig op die sementblokke van die plaveisel vir hom te tik. Hy wag vir die ATM om iets te doen. Dit voel soos ʼn leeftyd wat die ding vat om te dink. Dan kan hy hoor hoe die masjien se binnegoed begin draai en amper onmiddellik word die geld in een, dik pak note uitgespoeg. Drieduisend! Hy voel duiselig terwyl hy die geld blitsvinnig gryp en by sy broeksak insteek.

“Wil u nog ʼn transaksie doen?” vra die masjien hom nou.

Hy kyk vlugtig om. Die vrou tik steeds haar skoenpunt. Hy veins ʼn glimlag.

Sal hy die kans waag?

“Ja” druk hy gou en weereens wys die masjien dieselfde maksimum bedrag; drie duisend rand. Herklaas druk die knoppie. Woer! maak die masjien en spoeg hy dan die pers note uit. Hy druk dié pak in sy ander broeksak in en dan gryp hy die kaart wat uit die bek van die ATM volg. Hy kan hoor hoe die masjien ʼn strokie agter hom uitdruk, maar Herklaas is alreeds aan die onderpunt van die straat toe hy omkyk en sien hoe die ongeduldige vrou die papiertjie opfrommel en dan in die asblik smyt. Sy het nie eers na die strokie gekyk nie.

Sy polsslag én asem jaag toe hy sy trui tot vêr onder sy belt aftrek en koers na die naaste winkel kies.

Hy gaan kruip eers in Checkers se badkamer weg en tel die note een vir een af, terwyl die mense buitekant in die sentrum soos ʼn swerm swaeltjies raas. Presies sesduisend rand. Hy kyk oorbluf na die hoop geld tussen sy krom vingers.

Herklaas hop van die skrik toe daar van buite af teen die deur gehamer word.

“Is daar iemand daar binne?” vra die persoon angstig.

“Ek… ek is nou klaar.” sukkel hy oor sy woorde.

Hy het skoon tred met tyd verloor, dink hy, toe hy verby die sekuriteitswag skuur wat hom kwaai aankyk. Hy gaan was kamstig sy hande onder die kraan en dan staan hy lank voor die masjien wat die warm lug uitblaas sodat sy trui effe droeër daarna uitsien.

Die lysie wat hy in die bus op pad hierheen gemaak het kom vir hom meteens verspot voor. Hy hoef nie net die goed op die lysie te koop nie. Hy kan énige iets koop.

Herklaas stap selversekerd verby die kassiers en na die ingang van die winkel. Hy wik en weeg tussen ʼn mandjie en ʼn trollie. Met ʼn stoute glimlag om sy mondhoeke, stoot hy ʼn diep trollie tot voor die rye kruideniersware. Tussen die magdom kos, skoonmaakgoed en lekkernye vergeet hy van die lysie in sy kop en koop hy homself moeg. Maklik twee ure later is die trollie vol en gaan staan hy in die ry agter die ander kopers. Toe hy uiteindelik die laaste items triomfantlik op die toonbank uitstal sodat dit opgelui kan word, onthou hy van Me’kie wat tuis op hom wag.

“Wag net gou. Ek is nou terug!” Die dame agter die kasregister is nog besig om die berg items een vir een verby die rooi ogie van haar masjien te swaai en sy kyk skaars op toe hy vinnig terugstap na die rakke toe. Uitasem sit hy die botteltjies bloekomolie voor haar neer.

Hy het twaalf gevat. Genoeg vir ʼn hele jaar.

Met die trollie tot oorlopens toe vol en met die geel plastieksakke wat bult van die goed wat hy gekoop het, voel hy skielik verlore toe hy by die winkel uitstap. Hoe gaan ek dié lot by die huis kry, dink hy paniekerig. Hy sal nooit as te nimmer al die sakke self gedra kry nie, watwou op ʼn bus kan klim daarmee? Kwaad vir homself, laat hy die wieletjies rol tot hy weer voor die badkamer tot stilstand kom. Hoe nou gemaak, wonder Herklaas. Dan herken hy die sekuriteitswag van vroeër.

“Sal jy vir my kyk?” hy beduie met sy kop na die oorvol trollie terwyl hy in sy sak voel vir die geld. Hy bring ʼn enkele noot te voorskyn.

“Kyk vir my, asseblief,” vra hy weer.

Die wag aanvaar gelate die aanbod. En die noot.

Weereens tel Herklaas die geld nadat hy homself toegesluit het in een van die stalletjies. Selfs ná sy malgeit, is daar steeds meer as drie-duisend-agt-honderd rand oor!

Hy kan dit bekostig.

“Weet jy waar kan ek vir ʼn taxi bel?” vra hy die wag toe hy die trollie uit sy hande neem. “Een van daai fêncy taxis. ʼn Kar. Net vir my en my goed.” verduidelik hy homself aan die sekuriteitswag wat hom nou vraend aankyk.

Die wag lei hom na ʼn ronde toonbank in die middel van die inkopiesentrum waar ʼn vriendelike dame hom te hulp staan. Sy vra vir die strokie van Checkers af. Sy sal iets reël, sê sy. Sy inkopiesakke word vir hom ingelaai. Hy het verbouereerd opsy gestaan en die drywer van die taxi maar laat begaan. Nou sit hy op die agtersitplek van ʼn Mercedes-taxi op pad terug na Me’kie en Missus Torres se kasarm.

Die taxi volg ʼn langer pad as die bus. Herklaas verkyk homself aan die huise en netjiese tuine waarby die taxi verby ry.

Uiteindelik draai hulle by hul straat in.

Herklaas waai vriendelik vir Missus Torres toe sy hom aangaap deur haar voorruit waar hy ʼn ruim fooitjie vir die taxidrywer aangee, nadat dié al sy sakke tot reg voor die buitekamerdeur gedra het.

“Me’kie” hy klop saggies aan die deur. “Dis ek.”

“k kom.” antwoord haar stem van waar hy weet die wiegstoel staan waarin sy haar dae afslyt.

Die slot in die deur kraak. Dan gaan sy aan die hoes. ʼn Klank wat hy ken.

Stadigaan swaai hulle voordeur oop.

Hy kyk trots na die sakke om sy voete. Soos ʼn jagter van ouds voel hy waar hy tussen die proviand staan. Hy kan skaars homself beteuel toe Me’kie die deur ten volle oop het.

“Vir wat klop jy dan?” haar woorde word stil en haar oë groot toe sy hom en sy sakke inneem. “Jirre, Herklaas. Wat het jy gemaak?” haar hande vlieg tot voor haar mond in ongeloof.

Hy glimlag van oor tot oor terwyl hy die sakke twee-twee verby haar indra en op die bed neerlê.

“Wie het vir jou geld geleen?” vra sy kwaai. “Jy weet ons kan nie…”

“Niemand, Me’kie, niemand het vir my geld geleen nie. Die is alles ónse goeters. Skuldvry.”

ʼn Warmte trek oor hom toe hy sien hoe Me’kie deur die sakke begin grou en sy oopmond en uittand glimlag vir die skatte wat sy uitpak. Sigarette. Gouestroop. Popcorn. Sagte toiletpapier. Lux. Marmite. Piesangs. Spaghetti. Boeliebief!

“Nou ga jy eers vir my vertel waar en hoe jy die goeters gekoop het, Herklaas Thomas.” sê sy toe sy uiteindelik uitasem tot bedaring kom en weer na haar wiegstoel terugsukkel. Uit die manier waarop sy hardhandig haar pyp uitskud en dan vir hom loer van oorkant die wolkie rook met haar oë skrefies getrek, weet Herklaas dat Me’kie nét die waarheid sal aanvaar.

Hy wonder of sy hom ooit sal glo.

Nietemin, vertel hy haar die hele storie en eindig hy af deur die oorblywende geld van uit sy broeksakke te trek en op haar skoot neer te lê.

“Herklaas!” is al wat sy uitkry terwyl sy met bewende hande deur die geld tel. Met ʼn kort stilte tussen hulle, weeg elkeen die situasie se uitkomste en gevolge op, voordat hy eerste praat.

“Ek gaan dit nie rapporteer nie, Me’kie.” hy sluk hardop terwyl hy na sy hande toe praat. “Ons het al genoeg gesukkel in onse lewens. Ons hou hierdie geld.”

“Maar, Herklaas…”

“Ek het klaar gepraat, Me’kie. Is ónse geld die.” hy kyk vas in haar melkerige oë met die wit kringe om die swart terwyl hy die note bymekaarmaak. “Ek gaan Missus Torres die agterstallige rent gee en dan nog drie maande s’n vooruit betaal. Dan het ons nog genoeg oor om ons te dra to’lat ek weer teël- of tuinwerk kry.”

“Herklaas.” sy naam talm in die klein vertrek terwyl sy eers aan haar pyp suig.

“Ek het klaar gepraat, Me’kie!” Hy swaai sy vinger asof sy na hom sou luister. “Dis onse geld. Basta daarmee!”

Me’kie rol haar oë voordat sy rook uitblaas en dan verder in haar wiegstoel wegsak.

“Ek meen jy moet ga kyk of daar nie nóg geld in die rekening oor is nie.” beduie sy met haar hande.

Geskok kyk hy na Me’kie wat nou skalks vir hom glimlag van agter haar pypsteel.

Sy is reg. Hy het nooit eers daaraan gedink nie. Wat as daar nog geld in die rekening oor is. Wat as dit nie net die ses duisend rand was nie? Hulle kan vir altyd só lewe.

Hulle spreek af dat hy oor twee dae na presies dieselfde ATM sal terugkeer, wanneer die pensioenrye minder geword het. Tot dan swyg hul beide as iemand sou kom vra.



Me’kie was reg, die masjien het elke dag ʼn nuwe sesduisend rand vir hulle uitgespoeg. Oor die volgende drie weke koop hy en sy vir hulle wat hulle harte begeer; eers nuwe beddegoed, gordyne en ʼn verwarmer; toe sommer ʼn nuwe bed, televisiestel en hangkaste ook.

“Herklaas het bouwerk vir ʼn maand of twee gekry.” lieg Me’kie toe Missus Torres dit vir die eerste keer in jare buite haar huis waag om te kom kyk waaroor die bohaai gaan toe die winkel se lorrie die nuwe meubels met ʼn geraas kom aflaai. Sy skud net met opgetrekte wenkbroue haar kop op en af vir Me’kie, wat teen dié tyd die pyp gelos het en nou aan ʼn sigaret staan en suig. Haar bors is ook baie beter in die nagte, dink Herklaas, terwyl hy die twee dop hou oor die koppe van die winkel se werkers wat die dra-werk doen. Hy besluit dat hy haar more na die strand toe sal neem. Die klam lug sal haar longe aanhelp. En Me’kie was jare laas naby branders of selfs buite die buurt.



Die volgende dag pak hy en Me’kie die rugsak vol beskuitjies, gevriesde lemoensap en toebroodjies wat sy die vorige aand gemaak het. Daar is biltong en droëwors ook.

Hy skakel ʼn taxi om hulle te vat. Lank staan Me’kie verwonderd met haar een hand op haar kierie en die ander oor haar oë om die promenade en die strand en sy baaiers te bewonder.

Hy help haar by die sementtrappe af tot op die warm sand. Die handdoeke sprei hy naby die badkamer oop. Hy huur ʼn sambreel en daaronder pak hy die feesmaal van uit die rugsak uit. Hulle smul daaraan tot net papiertjies en krummels oorbly.

“Ek het ʼn ATM langs die strandkafee gesien. Ek gaan gou ʼn paar rand trek. Vir as ons later iets anderste wil eet.” Sy knik innemend vir hom terwyl sy na die kinders staar wat met ʼn kleurvolle bal in die vlakwater baljaar.

Herklaas kyk met ʼn glimlag terug na Me’kie wanneer hy na die ATM toe stap. Sy sit sorgeloos onder haar breëband hoed, haar liggaam skeef op die splinternuwe handdoek, die meeue wat vêr bo haar kop in die wolklose lug tol.

Daar is niemand anderste by die ATM nie. Hy sleutel die kode in. Sy hart bons weer, maar minder as gewoonlik.

Hy moet sy oë ʼn paar keer knip want sy brein wil nie glo wat hy op die ATM se skerm sien nie. Hy pluk die kaart uit die masjien en snol terug strand toe.

“Me’kie! Me’kie!” roep hy na haar toe hy by die leë handdoek kom.

“Die Antie is toilet toe.” antwoord ʼn haasbekkie hom wat duskant staan. Sy wys met die rooi grafie in haar hand na die baksteengeboutjie.

Herklaas steur hom nie aan die ander vrouens wat hom met ongeloof aankyk toe hy die badkamer binnestorm nie.

“Me’kie! Me’tjie!” klop hy aan elke toe deur.

“Ja, Herklaas. Wat is dit tog?” roep sy terug toe hy by die derde een kom.

“Me’kie.” hy is skoon uitasem. “Ek was by die ATM,”

“En?” roep sy van anderkant die toiletdeur.

“Me’kie. Sit jy?”